Leren over Beweegvriendelijke Wijken met COP’s

Binnen de Community of Practices (COP) van de cirkel Beweegvriendelijke Wijken gingen de gemeenten Groningen en Noordenveld met precies zulke vragen aan de slag. Niet vanuit een theoretisch model, maar vanuit concrete lokale vraagstukken. De opbrengst: inzichten waar ook andere gemeenten morgen al mee aan de slag kunnen.

“De kracht van deze aanpak is dat je lokale vraagstukken direct kunt testen in de praktijk,” zegt Zedgar Veldhuizen, adviseur sociaal domein bij BMC en betrokken bij de COP in Groningen. “En dat je inzichten ontwikkelt die ook voor andere gemeenten relevant zijn.”

Van norm naar praktische werkelijkheid

Groningen werkte binnen de COP aan een breed herkenbaar vraagstuk: hoeveel ruimte reserveer je eigenlijk voor sport, spelen en bewegen in de openbare ruimte? Er bestond al een norm van 1000 m² sport- en beweegaanleidingen per 1000 woningen. Maar tijdens de COP bleek dat die norm in de praktijk te beperkt was.

“Die norm is vrij nauw gedefinieerd,” vertelt Veldhuizen. “Speeltuinen, wandel- en fietspaden of grasveldjes telden bijvoorbeeld niet mee, terwijl ze wel degelijk bijdragen aan bewegen.” Daarnaast stuurde de norm vooral op vierkante meters, en nauwelijks op bereikbaarheid of spreiding. Terwijl juist nabijheid vaak bepalend blijkt voor gebruik in een stedelijke omgeving.

Samen met Groningen toetste BMC de bestaande situatie aan de nieuwe vuistregels Bewegen van het RIVM voor een beweegvriendelijke leefomgeving. Dat was direct een eerste praktijktoets voor die kersverse vuistregels, die bovendien prima praktisch toepasbaar bleken te zijn. In Groningen bleek dat de RIVM-richtlijn van 25% beweegvriendelijke openbare ruimte als geheel gehaald wordt, maar dat de verschillen binnen de gemeente groot zijn.

“In de stedelijke leefomgeving van de gemeente staat de ruimte echt onder druk”, zegt      Veldhuizen. “Daar moet dezelfde openbare ruimte meerdere functies vervullen. Dat vraagt om expliciete keuzes.” Een belangrijk inzicht was daarom dat één uniforme vuistregel geen volledig beeld schetst. In een compacte binnenstad vraagt een beweegvriendelijke omgeving iets anders dan in een dorpse leefomgeving.

“Wat wij anders zijn gaan bekijken, is dat je niet alleen moet sturen op hoeveelheid ruimte, maar juist op nabijheid, spreiding en toegankelijkheid. Het gaat er uiteindelijk om of inwoners daadwerkelijk een plek hebben om dichtbij huis te bewegen, of bereid zijn om daarheen te reizen.”

Dat vraagt volgens hem ook om een andere manier van samenwerken binnen gemeenten. “Het sociaal domein moet veel eerder aan tafel zitten bij gebiedsontwikkeling,” bepleit hij. “Niet pas als de plannen bijna af zijn. Juist aan de voorkant moet het gesprek plaatsvinden over welke ruimte nodig is voor sport, spelen en bewegen.”

De inzichten uit Groningen worden inmiddels breder gedeeld, onder meer via webinars en bijeenkomsten. Daarnaast werkt BMC aan een Maptable Beweegtool die gemeenten inzicht geeft in de beschikbare beweegvriendelijke ruimte dan wel de gezonde leefomgeving, afstandsnormen en investeringskeuzes.

Niet alleen stenen, maar ook eigenaarschap

Waar Groningen vooral keek naar ruimtelijke inrichting, richtte Noordenveld zich op een andere vraag: hoe zorg je dat bestaande beweegvoorzieningen daadwerkelijk gebruikt worden? In de gemeente bestaan al meerdere beweegparken. Toch leefde het gevoel dat er meer uit gehaald kon worden.

"Wat we vooral hebben gedaan, is luisteren,” zegt de betrokken adviseur Jouke Janze van J&J Advies. “Luisteren naar bewoners, aanbieders en buurtsportwerkers. Niet vooraf bepalen wat belangrijk is, maar dat samen ontdekken.”

Binnen de COP ontwikkelde Noordenveld samen met bewoners en welzijnsorganisatie WIN een laagdrempelige impactmeting voor een beweegpark. De aanpak was gebaseerd op Asset Based Community Development (ABCD): werken vanuit wat er al aanwezig is in een buurt.

“Het werkte goed dat we niet kwamen met een dichtgetimmerd plan,” zegt Janze. “We sloten aan bij de vragen en behoeften die er al waren.” Dat leverde soms verrassende inzichten op. Zo bleek dat deelnemers bereid waren om vrijwilligerstaken op zich te nemen of zelfs financieel bij te dragen aan activiteiten op het beweegpark. “Veel deelnemers zijn gepensioneerd,” zegt Janze. “Sommigen willen best iets betekenen voor de plek, als ze daarbij geholpen worden.”

De impact van de aanpak ging bovendien verder dan alleen bewegen. “Als bewoners mede-eigenaar worden van een plek, verandert die plek ook sociaal. Dan wordt het niet alleen een beweegplek, maar ook een ontmoetingsplek. Bewegen wordt een vliegwiel voor sociale cohesie, meedoen en zingeving.”

Een belangrijke les volgens Janze: fysieke voorzieningen alleen zijn niet genoeg. “Je kunt een prachtig beweegpark neerzetten, maar uiteindelijk draait het om de mensen eromheen”, zegt hij. “Wie kent de deelnemers? Wie activeert? Wie zorgt dat mensen zich welkom voelen?”

Dat bewijst volgens hem het succes van de impactmeting. “Wanneer een buurtsportwerker of aanbieder mensen vraagt om mee te denken, krijg je andere reacties dan wanneer een gemeente een algemene enquête verstuurt. Er is al een relatie opgebouwd.”

Noordenveld gaat de ontwikkelde aanpak binnenkort ook toepassen op andere beweegparken in de gemeente.

Testen in het klein, leren voor de lange termijn

De twee COP’s verschillen inhoudelijk sterk, maar laten daarom zien dat lokale experimenten kunnen leiden tot inzichten die breder toepasbaar zijn. “Wat direct bruikbaar is voor andere gemeenten?” aldus Janze. “Vraag bewoners simpelweg wat zij belangrijk vinden aan een beweegplek. Dat klinkt klein, maar gebeurt nog lang niet altijd.”

Veldhuizen ziet daarnaast vooral de waarde van het gezamenlijk leren en verspreiden van opgedane inzichten. “Door kennis, ervaringen en inzichten te delen, hoef je niet allemaal opnieuw het wiel uit te vinden”, zegt hij. “Dat is precies waar een Community of Practice voor bedoeld is.”