VMBO Sportlab: gelijke beweegkansen voor jongeren

Waarom bewegen jongeren op het vmbo minder dan leeftijdsgenoten op havo en vwo? En wat kun je daar als school of gemeente aan doen? In het VMBO Sportlab zoeken onderzoekers, zoals Lonneke van Leeuwen van UMC Utrecht, en praktijkprofessionals, zoals Rob Roumans van Team Sportservice Amsterdam, samen naar antwoorden.

Laten we niet denken ‘het moet gewoon leuker worden, dan komen ze vanzelf. We moeten begrijpen waaróm het niet lukt om meer jongeren te laten bewegen.

Wat is het VMBO Sportlab?

Het VMBO Sportlab is een samenwerkingsproject waarin onderzoekers, onderwijsprofessionals en buurtsportcoaches samen leren wat werkt om vmbo-jongeren meer te laten bewegen. De focus ligt op praktijkgericht onderzoek: wat leeft er onder de jongeren, welke dingen spelen een rol in hun leefwereld, wat zijn werkzame elementen van aanpakken die werken en hoe kun je die versterken?

Een van de initiatieven die binnen het VMBO Sportlab onderzocht worden, is het programma Topscore Fit, een gratis naschools sportaanbod voor jongeren, zonder lidmaatschap. Deelnemers proberen verschillende sporten uit in kleine groepen, onder begeleiding van een vaste, vertrouwde coach.

Motivatie: persoonlijke verhalen

Beiden zijn gemotiveerd vanuit persoonlijke ervaring én maatschappelijke urgentie. Rob vertelt over zijn tijd als coach voor jongeren met morbide obesitas: “Eén jongen is me vooral bijgebleven. Hij woog 130 kilo op zijn dertiende en had eigenlijk nooit groente leren eten. Bovendien dronk hij 8 blikjes cola per dag... Zulke verhalen hebben ervoor gezorgd dat ik met preventie aan de slag ben gegaan.”

Lonneke vult aan met een ander voorbeeld uit de praktijk: “Een jongen wilde dolgraag sporten, maar zijn ouders lieten dat niet toe. Alles zat eigenlijk mee – motivatie, plezier – behalve zijn thuissituatie. Dat is schrijnend.”

Soms is er wél genoeg aanbod én motivatie, maar lukt het jongeren toch niet om te sporten. Daar doe ik het voor.

Begin met jongeren serieus te nemen

Een van de krachtigste inzichten uit het onderzoek: jongeren willen meebeslissen, zelf mede bepalen wat de prettigste manier van bewegen en sporten is. “Als jongeren inspraak krijgen, voelen ze zich gehoord en gezien. Dat maakt veel verschil.”

Uit het onderzoek blijkt dat praktische en emotionele drempels ook bepalend kunnen zijn voor deelname. Denk aan schaamte, angst voor stigma’s, groepsdynamiek – “Ik wil niet in een groep met háár” – of een thuissituatie waar sport wordt ontmoedigd. Zo hoorde Rob een keer van een jongere dat ze alleen mocht sporten van haar ouders als eerst al haar huiswerk af was. “Zulke ouders beseffen helaas niet dat bewegen juist goed is voor de schoolprestaties.”

Financiële barrières, verantwoordelijkheden thuis, gebrek aan ondersteuning en betrouwbare informatie, of simpelweg geen toegang tot passende voorzieningen: het zijn obstakels die niet op te lossen zijn met simpelweg nóg een voetbalclinic. Ze pleiten daarom voor een fundamentele verandering van het systeem: van losse projecten naar duurzame samenwerking tussen scholen, gemeenten, zorg en sportaanbieders – gericht op gelijke kansen voor álle jongeren.

Belonen en vertrouwen

Het onderzoek bracht concrete inzichten en verbeteringen voort. Zo werd op voorstel van een deelnemer een beloningssysteem ingevoerd: voor elke sportles krijg je een sticker, bij een volle kaart ontvang je een sportief cadeau. Dat bleek goed te werken als stimulans om naar de sportlessen te komen. In een ander experiment werd jongeren expliciet gevraag om hun sportdoelen voor de langere termijn op papier te zetten en hoe ze die willen bereiken. Dit is een bekende manier die zou kunnen bijdragen aan gedragsverandering, maar dit werd nog niet toegepast in Topscore Fit. Zowel de deelnemers als de begeleiders zagen de voordelen in van de doelen-stellen-aanpak. Daarom is dit nu een vast onderdeel binnen Topscore Fit.

Daarnaast bleek een vertrouwensrelatie tussen coach/onderzoeker en leerling belangrijk voor openheid. Rob: “Jongeren laten vaak niet meteen het achterste van hun tong zien. Veel meer dan ‘Ik vind sporten stom’ krijg je er dan niet uit. Soms komt het pas in een tweede of derde gesprek. Tijd en oprechte aandacht maken het verschil.”

Naar blijvende gedragsverandering

Hoewel het sportprogramma maar 24 weken duurt, zijn de effecten soms langdurig. Lonneke: “We hebben jongeren gezien in ons onderzoek die na deelname aan Topscore Fit structureel zijn gaan sporten. Dat is een groot succes.” Ze benadrukt daarbij nogmaals dat het belangrijk is om verder te kijken dan alleen het bedenken van een aantrekkelijk sportaanbod. In de praktijk zijn er vaak diepere oorzaken waarom jongeren niet meedoen, zoals zorgtaken thuis of financiële beperkingen. Simpele oplossingen zoals ‘iets leuks organiseren’ zijn dan niet voldoende om deze groep structureel meer te laten bewegen.

Beweegarmoede los je niet op met alleen meer sport, maar vooral met minder drempels.

Blik vooruit en dringende oproep

Lonneke en Rob willen het programma verder doorontwikkelen en de opgedane lessen binnen het VMBO Sportlab breder verspreiden. Wat zij in het vmbo leren, is volgens hen ook relevant voor andere contexten waarin jongeren moeite hebben om in beweging te komen. De aanpak biedt handvatten die breed toepasbaar zijn.

Tot slot hebben ze een dringende oproep aan beleidsmakers en scholen: “Kijk verder dan alleen het aanbod. Kijk naar de omstandigheden, de obstakels. En vooral: betrek jongeren vanaf het begin.” Ze pleiten voor een bredere, systemische blik op (gebrek aan) bewegen onder jongeren op het vmbo. De verschillen in beweeggedrag tussen onderwijsniveaus zijn geen toeval, maar het resultaat van onderliggende structurele ongelijkheid.

We moeten niet alleen kijken naar wat we jongeren kunnen aanbieden, maar vooral naar wat hen in de weg zit om daar gebruik van te maken.

Werk je in het onderwijs en wil je bewegen een vanzelfsprekende plek geven in de schooldag? Op deze overzichtspagina vind je inzichten, inspirerende voorbeelden en praktische handvatten om mee aan de slag te gaan. In het najaar van 2025 volgt een pagina op de website van KVLO, waar alle informatie en inspiratie rond het in beweging brengen van jongeren in het voortgezet onderwijs overzichtelijk is samengebracht. Naast de inzichten uit VMBO Sportlab, komen daar ook inzichten van ander praktijkonderzoek te staan: ViBe (VMBO in Beweging) én inspiratie van diverse scholen in Nederland en buitenland.

Wil je alvast inzicht in handelingsperspectieven voor meer bewegen in het vo? Lees dan deze rapportage.

En voor in de agenda:
Op 12 en 13 november 2025 worden tijdens de Dag van het Sportonderzoek de eindresultaten van het VMBO Sportlab in Den Haag gepresenteerd. Op 20 november opent de winnaar van de Beweegrijke Schoolaward, VMBO Stedelijk college Eindhoven, haar deuren. Aanmelden via: Kalender | KVLO.

Wil je op de hoogte blijven van de ontwikkelingen en/of deelnemen in het lerend netwerk? Geef dan je naam door aan heleen.hamberg@beweegalliantie.nl