In gesprek met het RIVM over evaluatie Actieplan Nederland Beweegt: “Ga door, houd vol en bouw uit!”

De nieuwste voortgangsrapportage van het RIVM toont aan: op de drie actielijnen zijn positieve veranderingen zichtbaar. Maar om de doelen te halen, moeten we doorschakelen.

Ondanks een bescheiden stijging in de cijfers, zijn RIVM-onderzoekers Wanda Wendel-Vos en Saskia van den Berg optimistisch. In dit interview vertellen ze over de successen buiten de grafieken. Ze bespreken de absolute noodzaak van eigenaarschap. En dagen ons uit om anders te denken over bewegen.

Verandering kost tijd

Als we naar de nieuwste beweegcijfers kijken, zien we dat in 2025 47% van de Nederlanders aan de beweegrichtlijnen voldoet. In 2023 was dat 45,1%. Worden de onderzoekers daar weleens moedeloos van, of geeft het hen juist brandstof?

Saskia: "Ik word daar niet moedeloos van en zie het meer als een uitdaging. Bewegingsarmoede is een complex volksgezondheidsprobleem. Dat vraagt om een systeemaanpak en zoiets kost veel tijd."

Wanda: "Je verwacht ook geen grote sprongen in de trendlijn, want het is een redelijk grove ‘wel-niet’ indicator. We hebben het dan niet over die héle grote groep mensen die wel beweegt, maar niet voldoende zoals bepaald binnen de beweegrichtlijn. Als je met een langetermijnblik kijkt, zien we een voorzichtige stijging.”

Saskia: "Dat de lijn niet razendsnel stijgt, betekent absoluut niet dat er niets bereikt is. Misschien was er zonder het actieplan wel een daling geweest."

Positieve signalen

Om die trendlijn echt te begrijpen, benadrukken Saskia en Wanda dat we naar het hele systeem moeten kijken. Wat zijn voor hen de signalen dat we op de goede weg zijn?

Saskia: "We zien dat een deel van de beleidsmakers vanuit verschillende beleidsterreinen zich meer bewust zijn van het belang van bewegen. Daarnaast zien we de toename van het maatschappelijk initiatief. Zo groeide de Beweegalliantie van ruim 400 naar bijna 600 partijen, die onderling nieuwe, domeinoverstijgende samenwerkingen aangaan."

Wanda: "Dat zien we ook heel duidelijk op lokaal niveau terug. Binnen gemeenten wordt er steeds meer over de verschillende beleidsterreinen heen samengewerkt, en ook met partijen buiten de gemeente."

Verbinder en aanjager

Als we inzoomen op de rol van de Beweegalliantie in dit systeem, wat is dan onze grootste waarde?

Wanda: "De verbindende rol van de Beweegalliantie. Jullie brengen mensen in contact en zetten domeinen aan één tafel. Dit kan eraan bijdragen dat er steeds meer dezelfde taal gesproken wordt. Dat is essentieel in hoe je vanuit de systeemgedachte aan zo'n complex probleem als bewegingsarmoede werkt."

Saskia: "Daar ben ik het mee eens, de verbindende rol bleek ook uit ons onderzoek. Maar ik denk zelf ook aan die aanjagende rol, in combinatie met beleidsbeïnvloedende activiteiten. Om systeemverandering te creëren heb je gewoon een aanjager nodig. Bij een domeinoverstijgend thema als bewegen is de grote valkuil een gebrek aan eigenaarschap. Uit de evaluatie blijkt bijvoorbeeld dat door aansluiting bij de Beweegalliantie nieuwe domeinoverstijgende samenwerkingen zijn ontstaan."

Eigenaarschap en verantwoordelijkheid

Dat eigenaarschap is dus cruciaal. Stel dat dit het laatste jaar van de Beweegalliantie zou zijn, wat is dan het risico voor de ingezette positieve trendlijn?

Wanda: "Omdat bewegen overal een beetje bij hoort, is de kans groot dat niemand zich uiteindelijk écht verantwoordelijk voelt. De Beweegalliantie jaagt aan en helpt op lokaal niveau partijen om elkaar te vinden en eigenaarschap op te pakken."

Saskia: "Er is de afgelopen jaren veel tijd en geld in gestoken, waardoor er nu positieve ontwikkelingen gaande zijn. Het zou zonde zijn als dat nu stilvalt. En je loopt het risico dat deze transitie tot stilstand komt, of dat de trend misschien zelfs weer de verkeerde kant op draait."

Bewegen als antwoord op maatschappelijke opgaven

Waar liggen voor de Beweegalliantie de grootste kansen om de komende tijd op in te zetten? Volgens de onderzoekers ligt de sleutel in het nadrukkelijker inbedden van bewegen in bredere beleidsthema's en vaste randvoorwaarden, waarbij werk en onderwijs extra aandacht verdienen.

Saskia: "We zien dat het merendeel van de acties zich nog inzet op de lagere systeemniveaus. Er liggen echt kansen om in te zetten op die hogere systeemniveaus, zodat je je meer richt op het veranderen van het doel van het systeem of heersende overtuigingen in de maatschappij. Daar liggen kansen door bewegen te koppelen aan opgaves zoals klimaatadaptatie, huisvesting of mentale gezondheid. Daarnaast zien we dat het nog lang niet vaak genoeg terugkomt in daadwerkelijk beleid. Bij de beleidsdomeinen onderwijs en werk bijvoorbeeld. Dat zijn nou juist de domeinen waar zitten nog wel echt de norm is."

Wanda: "Dat betekent dat je het meer in de randvoorwaarden en werkwijzen moet inbedden. Dat maakt de kans dat er daadwerkelijk iets mee gebeurt gewoon groter. Als je bijvoorbeeld kijkt naar lagere scholen: daar is wel iets opgenomen over bewegingsonderwijs, maar dat is niet waar scholen op afgerekend worden. Dat maakt het ingewikkelder om daarop in te zetten.”

Bewegen als recht

Wat is momenteel de grootste misvatting onder beleidsmakers als het gaat om de reden waarom mensen niet bewegen?

Saskia: "Dat bewegen nog vaak gezien wordt als een individuele keuze die iedereen kan maken. Terwijl dat heel vaak niet het geval is. Als je ergens twintig-hoog woont in een betonnen wijk, dan zijn je opties om te bewegen echt beperkter. We moeten de omslag maken in ons denken: we moeten bewegen eigenlijk gaan benaderen als een récht dat iedere Nederlander zou moeten hebben. Om gewoon voldoende te kunnen bewegen in je omgeving, maar ook op het werk en op scholen."

Wanda: "Een grote valkuil voor mensen in ons werkveld is de aanname dat iedereen er op dezelfde manier naar kijkt als wij. Wij vinden bewegen leuk en weten dat het goed voor je is. Maar dat is voor veel mensen simpelweg niet zo. Dat vraagt om een hele andere, bredere blik op het onderwerp."

Boodschap aan het kabinet

Wat is, tot slot, de belangrijkste boodschap aan het nieuwe kabinet om deze voorzichtige trend voort te zetten?

Wanda: "Als ik het heel kort samenvat: ga door, houd vol en bouw uit! De aandacht voor bewegen bij het nieuwe kabinet is een mooi begin, maar het valt of staat met welk budget eraan gekoppeld wordt en hoe het in de praktijk tot uiting komt. Het is ook cruciaal dat we die domeinen aan één tafel blijven zetten en zorgen dat we steeds meer dezelfde taal spreken. Daar is de aanjagende rol van organisaties zoals de Beweegalliantie en VWS essentieel in gebleken."

Saskia: "Daar sluit ik me bij aan. Maar ik wil ook benadrukken dat je structureel en langlopend moet blijven inzetten op bewegen, en dit niet afhankelijk moet maken van één kabinetsperiode. Daarbij liggen er enorme kansen als we krachtigere beleidsinstrumenten durven in te zetten. Denk aan wet- en regelgeving. Daarmee kun je de heersende overtuigingen in de maatschappij pas echt beïnvloeden en een blijvende systeemverandering bewerkstelligen.”

Lees de complete voortgangsrapportage van het RIVM