Home Actueel Senioren weer met vertrouwen op de fiets

Senioren weer met vertrouwen op de fiets

Voor veel senioren is de fiets veel meer dan een vervoermiddel. Het biedt vrijheid. Even zelf naar de winkel kunnen. Bij iemand langs. Naar het vrijwilligerswerk. Een rondje door het dorp. Buiten zijn, mensen ontmoeten en blijven meedoen.

Maar wat als die vanzelfsprekendheid langzaam verdwijnt? Als op- of afstappen ineens spannend wordt en onzeker aanvoelt. Of als een val ervoor zorgt dat iemand denkt: laat de fiets maar staan.

Daar begint het werk van Fietsvalpreventie.nl. Wat begon als idee van (destijds) fysiotherapiestudenten Ryan Janssen, Nele Maas, Robbin Bakker en Allard Thoen, groeide uit tot een wetenschappelijk onderbouwde aanpak die inmiddels in acht gemeenten wordt ingezet. Met één duidelijk doel: senioren helpen om veilig, zelfstandig en met plezier te blijven fietsen.

Van studieproject naar preventieve aanpak

Tijdens hun opleiding zagen de studenten hoe hun vak steeds meer richting preventie beweegt. Niet pas behandelen als iemand gevallen is of klachten heeft, maar eerder kijken wat nodig is om problemen te voorkomen.

De cijfers laten zien waarom fietsvaardigheden voor senioren belangrijk zijn. In 2022 kwamen ruim 25.000 65-plussers op de spoedeisende hulp terecht na een fietsongeval. Meer dan de helft van die ongevallen was eenzijdig: zonder botsing met een andere verkeersdeelnemer of obstakel.

Veel senioren fietsen al hun hele leven. Juist daardoor denken ze vaak niet meer bewust na over wat ze doen. Op- en afstappen gaat automatisch. Even omkijken, remmen, een bocht maken: handelingen die zo gewoon zijn geworden dat je bijna vergeet dat ze vaardigheid vragen.

Maar op latere leeftijd verandert er veel. Spierkracht neemt af. De balans wordt kwetsbaarder. Het reactievermogen vermindert. Ook zijn fietspaden en verkeerssituaties drukker geworden.

De studenten doken in wetenschappelijk onderzoek, vertaalden inzichten naar de Nederlandse verkeerssituatie en ontwikkelden een trainingsprogramma van tien weken. Tijdens een beweegtestdag in de gemeente Lingewaard presenteerden ze hun idee voor het eerst aan senioren. Van de ongeveer 200 bezoekers schreven vijftig mensen zich direct in. “Toen wisten we zeker: hier is behoefte aan,” vertelt Ryan Janssen, initiatiefnemer Fietsvalpreventie.nl.

Na een eerste pilot groeide Fietsvalpreventie.nl verder. Inmiddels doen acht gemeenten mee en hebben tussen de 180 en 200 senioren deelgenomen aan het programma. Ryan en zijn collega’s willen de aanpak uiteindelijk breder beschikbaar maken in Nederland. Daarom werken ze aan een train-de-trainerconcept, waarmee professionals de training straks ook lokaal kunnen aanbieden.

Een stukje vrijheid

Sommige deelnemers komen vooral preventief meedoen. Ze fietsen nog, maar willen graag tips krijgen om dat veilig te blijven doen. Anderen komen binnen met meer spanning. Ze zijn gevallen of horen dat iemand in hun omgeving is gevallen. Ze merken dat hun balans minder wordt en voelen dat het verkeer veel drukker is dan vroeger.

“Mensen die al jarenlang niet meer fietsen en ook niet meer autorijden, blijven vaak binnen een straal van een kilometer rond hun huis,” zegt Ryan. “Als je ze dan kunt helpen om weer op pad te gaan, geef je echt een stukje vrijheid terug.”

Een deelnemer die Ryan is bijgebleven, is een mevrouw die na een herseninfarct twee jaar lang niet meer had gefietst. Daardoor kwam ze ook bijna niet meer bij haar vrijwilligerswerk. Niet omdat ze niet wilde, maar omdat de stap om weer op de fiets te stappen te groot was geworden.

Tijdens het programma oefende ze stap voor stap. Opstappen. Afstappen. Balans houden. Vertrouwen krijgen in haar eigen lichaam en in haar fiets.

“Na het programma durfde ze weer gewoon stukken door het dorp te fietsen. Ook naar haar vrijwilligerswerk, waar ze dus al twee jaar bijna niet meer kon komen,” vertelt Ryan.

De kracht van het programma

Veel bestaande fietstrainingen duren één dagdeel. Dan komt er in korte tijd veel informatie voorbij. Te veel, ziet Ryan in de praktijk. “Als je in twee of drie uur alles van het fietsen voorbij laat komen, zijn het zoveel indrukken dat je het ’s avonds vaak alweer vergeten bent.” Daarom is het trainingsprogramma van Fietsvalpreventie.nl verdeeld over tien weken.

De kracht van het programma zit in de herhaling, de persoonlijke aandacht en het oefenen in kleine stappen. Het programma begint met een intake. Wat wil iemand bereiken? Is er angst? Wil iemand vooral preventief meedoen? Daarna volgt een nulmeting waarin verschillende fietsvaardigheden worden bekeken.

Vervolgens trainen deelnemers gericht op onderdelen zoals:

veilig op- en afstappen;
bochten maken;
remmen;
smal fietsen;
omkijken en een hand uitsteken;
links afslaan in het verkeer;
dubbeltaken oefenen;
alles combineren in een parcours.

Ook thuis oefenen hoort erbij. Deelnemers krijgen oefeningen mee om bijvoorbeeld spierkracht, mobiliteit en balans te verbeteren. Niet alleen omdat dat helpt op de fiets, maar ook omdat het bijdraagt aan de algemene gezondheid. Ryan: “We houden ons eigenlijk ook bezig met ouderen buiten het fietsen om wat actiever te houden."

Aan het einde volgt een eindmeting. Deelnemers zien dan concreet wat er is veranderd. Ze krijgen een certificaat en een overzicht van hun vooruitgang mee. “Een soort cijferlijst”, zegt Ryan lachend, “alsof je weer op de middelbare school zit.”

Waar hij na tien weken de grootste verandering ziet? Vooral in het zelfvertrouwen. “Deelnemers gaan bewuster om met hun fietsgedrag. Ze stappen geconcentreerder op en af, weten beter waar ze op kunnen letten en durven de fiets weer vaker te pakken.”

Samen proberen

De trainingen zijn in groepsverband. Niet alleen omdat dat gezellig is, maar ook omdat deelnemers van elkaar leren. Ze zien hoe iemand anders een oefening aanpakt. Ze herkennen elkaars onzekerheid. Ze moedigen elkaar aan. En ze merken: ik ben niet de enige.

“De support is onderling heel groot,” vertelt Ryan. “Ze tillen elkaar ook wel naar een hoger niveau.”

Daarmee is Fietsvalpreventie.nl meer dan een training. Het is ook een sociaal moment. Een plek waar mensen elkaar ontmoeten, koffie drinken, ervaringen delen en samen merken dat er meer kan dan ze vooraf dachten.

Op weg naar meer plekken in Nederland

Ryan en zijn collega’s willen de aanpak uiteindelijk breder beschikbaar maken in Nederland. Door professionals op te leiden die de training lokaal kunnen geven. Want de behoefte is er. En de opbrengst is groot.

En soms begint dat met iets heel eenvoudigs: opnieuw durven opstappen.

Ook werken aan fietsveiligheid?

Fietsvalpreventie.nl laat zien wat er mogelijk is wanneer preventie, fietsvaardigheid en persoonlijke begeleiding samenkomen. Werk je zelf aan een bestaande interventie die fietsers helpt om veiliger te fietsen? Dan is er nu ook een kans om die aanpak verder te ontwikkelen en te onderbouwen.

ZonMw heeft binnen het programma Fietsveiligheid Voorop een subsidieoproep open voor bestaande interventies gericht op valrisico en risicogedrag op de fiets. De oproep is onder meer relevant voor initiatieven die zich richten op balans, verkeersinzicht en fietsvaardigheid van oudere fietsers. Interventie-eigenaren kunnen samen met onder andere onderzoekers en gebruikers werken aan een stevigere onderbouwing en meer impact.

Lees meer over de subsidieoproep van ZonMw