Verkiezingen en formatie: “Politiek zonder waarden is stuurloos”

De verkiezingsprogramma’s voor de Tweede Kamerverkiezingen (bekijk onze scan) zijn relatief eensgezind over gezondheid, bewegen en preventie. Iedereen lijkt vóór een gezonde leefomgeving. Maar volgens Marco te Brömmelstroet schuilt daar een groter probleem achter: “We voeren politiek zonder expliciete waarden. Daardoor worden verkiezingen verlanglijstjes, zonder echte afwegingen te maken. Toch zijn die wel nodig, omdat het totaal van die lijstjes meer is dan in ons land past.”

Er is iets waar alle verkiezingsprogramma’s over het hele spectrum het over eens lijken te zijn: pak fatbikes aan, met een helmplicht als populairste maatregel. Een typisch voorbeeld van een waarden-loos gesprek? Te Brömmelstroet: “Een fatbike is gewoon een e-fiets met dikke banden. E-fietsen mag je van de wet al niet opvoeren, dus dat gaat meer over handhaving. Het echte gesprek zou moeten gaan over wat we willen met onze straten. Willen we dat kinderen zelfstandig kunnen fietsen? Dat ouderen veilig kunnen lopen? Of vinden we het belangrijker dat auto’s vlot kunnen doorrijden? Dat economisch vrachtverkeer maximaal wordt gefaciliteerd?”

Een technocratie die vastloopt

Wanneer politiek geen gesprek meer is over waarden maar over regels, normen en percentages, ontstaat een overvol systeem van regelpolitiek, zegt de hoogleraar. “Dan gaat het niet meer over wat we belangrijk vinden, maar over welke norm we willen halen. Over de 30 km-norm, de parkeernorm, de stikstofnorm. En als al die doelen en normen op elkaar worden gestapeld, past het simpelweg niet meer. We hebben een extra provincie nodig om alles kwijt te kunnen.”

Volgens Te Brömmelstroet puzzelt het systeem zich suf om alle normen passend te maken. “Maar dat lukt steeds minder goed,” zegt hij. “Daardoor ontstaat frustratie, en dat voedt het populisme. Mensen krijgen het gevoel dat er niets meer opgelost wordt. Dat komt omdat we niet meer praten over de waarden achter al die doelen. We stemmen sinds de verzuiling niet meer automatisch op de partij die past bij onze religieuze waarden. Maar die verworven vrijheid betekent nu dat partijen niet meer over hun waarden praten, maar verlanglijstjes presenteren die het beste scoren in stemwijzers.”

De straat als spiegel 

Op straat wordt het vraagstuk over waarden misschien wel het scherpst zichtbaar. “De inrichting van de straat lijkt een technisch vraagstuk, maar is in wezen een moreel vraagstuk. Van wie is de straat? Voor wie maken we ruimte?”

Die vragen klinken eenvoudig, maar raken de kern. “We doen alsof mobiliteit neutraal is, alsof wegen, auto’s en verkeer gewoon onderdeel zijn van ‘de economie’. Maar dat is niet waardenvrij. We hebben de straat impliciet ingericht voor de vrijheid van de automobilist, niet voor de vrijheid en veiligheid van het kind. Dat kan een bewuste keuze zijn. Maar zolang we dat niet erkennen, blijven we discussiëren over randverschijnselen.” 

Juist in de manier waarop we onze straten inrichten zie je hoe waarden zichtbaar worden en kunnen veranderen.

Positieve verandering

Te Brömmelstroet heeft gezien hoe een gesprek over waarden politici kan helpen om positieve verandering in gang te zetten. “Met de Rechtvaardige Straat werken we in zeven gemeenten aan nieuwe principes rondom mobiliteitsbeleid, met rechtvaardigheid als vertrekpunt. Bekeken vanuit de burgers van wie de straat is. Dat brengt nieuwe partijen aan tafel bij straatvraagstukken. Zo zeiden jeugdartsen ineens: ‘Wacht even, dit is voor ons óók belangrijk.’ Terwijl zij normaal weinig belangstelling hebben voor politieke discussies over verkeer. Politici hebben daar baat bij: zij zien een brede alliantie ontstaan en een nieuwe taal die ze kunnen gebruiken. Dan gaat het niet meer om de impliciete aanname dat de doorstroming optimaal moet blijven, maar kan het doel óók zijn dat kinderen zelfstandig naar school moeten kunnen fietsen.”

Weg van een absurdistisch systeem

Toch is hij hoopvol dat we het politieke gesprek over waarden steeds vaker gaan voeren. Al is het maar omdat het móét. “We lopen steeds meer vast in een onoplosbaar probleem, we worden met onze neus op de feiten gedrukt. We kunnen niet blijven toevoegen aan een overvol systeem. ‘Als je op ons stemt, gaan we dit bouwen’ en ‘als je op ons stemt, gaan we zus en zo meer doen’. Het begint absurdistisch te worden. Dat zien we zelf ook steeds meer, daarom gaat er iets fundamenteels veranderen. Daar ben ik van overtuigd.”

“Laten we beginnen met de formatie.” Hij pleit voor een herstel van het ‘waardenkompas’: “Ik zou het mooi vinden als er een hoofdlijnenakkoord ontstaat over waarden, op basis waarvan het kabinet gaat regeren. Zonder verlanglijstjes. Dan kunnen we écht keuzes gaan maken.”