"We kunnen de overstroming niet stoppen met een emmer”

Mentale gezondheid staat steeds hoger op de politieke agenda. Terecht, vindt hoogleraar mentale volksgezondheid Laura Shields-Zeeman (Universiteit Utrecht en Trimbos-instituut). Maar als het aan haar ligt, zou de focus echter moeten verschuiven van het ontwikkelen van nieuwe interventies naar het duurzaam implementeren van bestaande interventies, beleidsmaatregelen, en programma’s. En ook beleid dat tien jaar meekan.

Nederland staart zich blind op pilots. We ontwikkelen heel veel nieuwe initiatieven, maar we financieren zelden het lange-termijn leren en implementeren wat écht nodig is.

Betere mentale volksgezondheid

“We moeten stoppen met steeds opnieuw beginnen” Shields-Zeeman ziet het overal om zich heen: korte projectsubsidies, vernieuwende pilots, nieuwe apps. Maar structurele financiering om succesvolle aanpakken uit te rollen ontbreekt. “Het huidige systeem beloont vernieuwing, maar niet volhouden. Terwijl dát precies is wat mentale gezondheid op bevolkingsniveau kan verbeteren.”

Ze wijst op een voorbeeld uit Canada, waar langdurige preventieprogramma’s worden gefinancierd. “Daar accepteren ze dat echte verandering tijd kost. Je doorloopt het hele leer- en evaluatieproces en stuurt bij waar nodig. Dat kunnen we hier ook: preventie waarmaken met echte beleidsmaatregelen, met wetgeving, met geld, met indicatoren en met evaluatie.”

Sleutelrol voor bewegen

Volgens Shields-Zeeman speelt sport en een beweegvriendelijke leefomgeving een sleutelrol voor een goede mentale gezondheid.

Mogelijkheden om te bewegen zijn een onderdeel van een mentaal gezonde omgeving. We weten dat het bijvoorbeeld helpt tegen eenzaamheid, maar ook bij stress en depressie.

Die impact gaat verder dan sportvoorzieningen alleen. Ook de fysieke leefomgeving telt daarbij mee: “Kun je veilig bewegen? Is er groen en water in de buurt? Zijn er plekken waar mensen elkaar kunnen ontmoeten en actief kunnen zijn? Als de omgeving uitnodigt, gaan mensen vanzelf meer bewegen.”

Brede aandacht nodig

In het nieuwe regeerakkoord moet mentale gezondheid volgens haar niet verstopt zitten in bijlagen, maar als volwaardig onderwerp worden benoemd. “Het is geen niche meer. Het is mainstream, met wetenschappelijke urgentie’’

Recente cijfers laten een stijging zien van mentale problemen onder volwassenen, en de mentale gezondheid staat onder druk bij jongeren.

Je kúnt dit niet negeren. Een gezonde samenleving – fysiek en mentaal – is een basisvoorwaarde om de grote maatschappelijk uitdagingen aan te kunnen

Daarom is het belangrijk dat mentale gezondheid worden meegewogen in beleid over wonen, onderwijs, werk, veiligheid en leefomgeving. Shields-Zeeman werkt zelf aan een beleidtoets mentale gezondheid, bedoeld om beleidsmakers in álle domeinen bewust te maken van de impact van hun beleidskeuzes op mentale gezondheid. Landelijk maar ook lokaal. ‘’Soms verandert het beleid zelf niet, maar het bewustzijn en de nuance wel. Dat kan al winst opleveren”

Een oplossing breder dan alleen zorg

Shields-Zeeman is glashelder: specialistische GGZ is essentieel, maar kan onmogelijk de hele mentale-gezondheidsopgave dragen. “We kunnen psychische aandoeningen niet helemaal wegpreventeren. Maar we kunnen ook de mentale gezondheid van het land niet verbeteren met alléén één-op-één zorg. We kunnen de overstroming niet stoppen met een emmer. Wat ons mentaal gezond houdt, ligt voor een groot deel buiten de zorg.”

Ze verwijst naar onderzoek van de WHO uit 2019 waarin 76% van de verschillen in mentale gezondheid wordt verklaard door leefomstandigheden: bestaanszekerheid, inkomen, huisvesting, opvoedsituatie. Daarom pleit ze voor een domeinoverstijgende aanpak met extra focus op die onderwerpen. “Verbeter je de sociale en economische omstandigheden van burgers, dan verbeter je ook de mentale gezondheid. Soms is een gesprek met een UWV-medewerker dat respectvol verloopt óók een mentale-gezondheidsinterventie. En het beweegvriendelijker en veiliger maken van NPLV-wijken zal daar óók bij helpen.”

Waarom de formatie een unieke kans biedt

Met grote politieke aandacht voor defensie, AI en woningbouw vreest ze dat mentale gezondheid kan ondersneeuwen. Toch ziet Shields-Zeeman juist kansen. “Anders geframed, gaan deze thema’s óók over mentale gezondheid: over veerkracht versterken, sociale gelijkheid en toegang tot (beweeg)voorzieningen.”

Daarom ziet Shields-Zeeman voor de formerende partijen kansen via twee routes: Mentale gezondheid als apart thema óf het consequent meenemen in alle prioriteiten, middels een beleidstoets en structurele aandacht.

Beide zijn goed,” zegt ze, en vervolgt stellig: “als het maar consistent en expliciet gebeurt.